+0 به یه ن
۲۸ اردیبهشت سالروز تولد حکیم عمر خیام است. برعکس سایر بزرگان، به تاریخ تولد دقیق حکیم عمر خیام می توان اعتماد کرد چون خود او (تنظیم کننده تقویم اعجاب برانگیز جلالی از لحاظ دقت) تاریخ تولدش را این گونه ثبت کرده است. متن زیر را دکتر محمد مهدی شیخ جباری به مناسبت روز خیام نوشته است:به یاد و بزرگداشت حکیم عمر خیام به قلم محمد مهدی شیخ جباریغیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری- حکیم عمر خیام- از دانشمندان همهچیزدان دوره سلجوقی است، زاده اردیبهشتماه سال ۴۲۷ قمری در نیشابور و درگذشته به سال ۵۲۲ در نیشابور. خیام بیشتر ۸۳ سال عمر خود را در نیشابور گذراند و مقدمات را در همین شهر نزد امام موفق نیشابوری و ریاضیات را نزد بهمنیار مرزبان سالاری آموخت. امام موفق استاد خواجه نظامالملک و حسن صباح نیز بود و به قولی معروف، این سه هم درس و مدرسه بودند. بهمنیار هم از برجستهترین شاگردان اینسینا است. از این طریق خیام با مکتب فکری اینسینا آشنایی یافت که در دیدگاههای حکمی و فلسفی او بیتاثیر نبود.دوستی خیام با خواجه نظامالمک بسیار دیرپا و پایدار ماند و تا پایان عمر نظامالملک ادامه داشت.خیام از همان جوانی به ریاضیات و نجوم شهره بود. در دهه سوم زندگی خود رسالهای بسیار تاثیرگذار در جبر نوشت که در آن راه حل عمومی معادله درجه سه و بسط دو جملهای توانی را تدوین و ارایه کرد. بعد از انشا رساله در جبر و مقابله به دعوت دوست و هم درس خود خواجه نظامالملک، وزیر مقتدر و مدبر جلالالدین ملکشاه سلجوقی و پایهگذار مدارس نظامیه، به پایتخت آن دوره یعنی اصفهان رفت. خیام به مدت ۱۸ سال سرپرستی رصدخانه اصفهان و مدیریت زیج ملکشاهی را بر عهده داشت. در این دوره بیشتر به نجوم و ستارهشناسی و رصد اجرام آسمانی پرداخت. کار بسیار مهم و مانای وی در این دوره تدقیق و بازتدوین گاهشمار خورشیدی «تقویم جلالی»، گاهشمار رسمی و کنونی کشور ایران، است. در همین دوره خیام رساله تاثیرگذار و مهم خود در هندسه اقلیدسی را به رشته تحریر درآورد. پس از درگذشت ملکشاه و در دوره سنجر سلجوقی، به مرو و سپس تا پایان عمر در نظامیه نیشابور (پایتخت سنجر) مشغول بود. در این دوران به انشا رسالات دیگری در جبر و مقابله و هندسه و نجوم پرداخت که مورد استفاده دانشجویان در آن دوران و بعد از آن بود. از نظر زمانی، خیام بعد از فردوسی و ابنسینا و ابوریحان میزیست و از طریق استاد خود بهمنیار بیشتر به مشرب فکری و فلسفی اینسینا نزدیک بود تا ابوریحان؛ بیشتر به علوم نظری مانند ریاضیات میپرداخت تا علوم تجربی، به مانند ابوریحان.شهرت خیام در ایران و در جهان نه به خاطر ریاضیات و نجوم و حتی تقویم جلالی، بلکه به خاطر اشعار و رباعیات وی است. اگر فردوسی را پدر مثنوی حماسی، سعدی را سرآمد نثر آهنگین، مولوی را قله مثنوی حِکمی و حافظ را کمال غزل پارسی بدانیم، خیام بدون تردید طلایهدار رباعی فارسی است. رباعیات خیام نمونه بی مانند کم گویی و گزیده گویی است و هنر بیبدیل خیام بیان مفاهیم بسیار عمیق حکمی و فلسفی به ایجاز و شیوایی و زیبایی و کمال است. شاید شعر هیچ شاعر دیگری به اندازه رباعیات خیام به زبانهای دیگر ترجمه نشده باشد. ویژگی بسیار بارز شعر خیام آن است که در هر زبان دیگری هم، به گواه ادیبان آن زبان، بسیار متین، زیبا، آهنگین و پرمغز است. خیام دانشمند و حکیمی جامعالطراف بود و آثار او در ریاضیات، جبر و مقابله و هدسه، بسیار فاخر، مانا و تاثیرگذار بر روند جهانی ریاضیات بود. اگر از کسی فقط اثری مانند گاهشمار جلالی هم باقی میماند برای جاودانگی وی کافی بود و البته از خیام بسیار بیشتر به جا مانده. امید است که در نسلهای کنونی و پیشرو در کشورمان باز هم شاهد بروز و نمود مفاخر علمی و حکمی و ادبی در جایگاه بزرگانی چون خیام باشیم.
اشتراک و ارسال مطلب به:
فیس بوک
تویتر
گوگل