+0 به یه ن
سریال دایی جان ناپلئون سریال خوش ساختی است. من کودک که بودم سریال را یک بار دیدم. در نوجوانی کتابش را خواندم. حدود پانزده سال پیش هم-وقتی دوباره باز مد شده بود- بار دیگر در یوتیوب دیدم. به دوبار دیدن و یک بار کتابش را خواندن می ارزد! بازیگران سریال از دم گل کاشته اند. پرداختن به توهم توطئه و جریان «یک انگلیسیا» شاهکار هست و جزو فرهنگ عامه مردم شده. در باره این سریال و این کتاب بسیار نوشته اند و مصاحبه کرده اند ومستند ساخته اند. احتمالا مستندهایی که درباره سریال ساخته شده سر جمع چندین برابر طول سریال خواهد بود. همه این مستند ها و مصاحبه سرشار از تحسین هستند. من تا به حال به یک مورد نگاه نقادانه در مورد این سریال برخورد نکرده ام. (به استثنای نوشته خودم که ایراد گرفته بودم که داستان از اواسط مرداد شروع می شود و در اوایل مهر وبا شروع مدارس تمام می شود. پس چه طور در این یک ماه و نیم قمر در داستان باردار می شود و زایمان می کند و باز هم دوباره باردار می شود؟!)برعکس این همه تعریف و تمجید وفقدان هر گونه نقد، سریال دایی جان ناپلئون بی ایراد نیست. اتفاقا تاثیرگذاری شگرف آن در جامعه می بایست دلیلی باشد که سریال به تیغ نقد سختگیرانه ای کشیده شود تا مبادا در جامعه ارزش های غلطی را ترویج نماید. ده سالی است جریانی در کشور ما راه افتاده که بسیار از سریال هاو فیلم های زمان پهلوی تاثیر می گیرد. همان جریان که شعار «مرد میهن آبادی» را در ادامه «زن زندگی آزادی» زورچپان کردند و به آن هم بسنده نکردند و شعارها را به سمت توهین ها و فحش های جنسی هدایت نمودند. البته سریال دایی جان ناپلئون جزو آثار فاخر آن دوره هست. بخش فرهیخته تر این جریان از سریال دایی جان ناپلئون و امثال آن تاثیر می گیرد و بخش فحاش آن -که عمده آنها را تشکیل می دهد- از فیلم ها و سریال های سطح پایین تر. یکی به این دلیل و دیگری به دلیلی که در انتها توضیح می دهم می خواهم در نوشته بعدی به نقد نقش زن در سریال دایی جان ناپلئون و همچنین سریال «خانه قمر خانم» بپردازم. شاید در نگاه اول این گونه به نظر برسد که در این شرایط چه جای «گیر دادن به این دو سریال قدیمی» است؟ شرح خواهم داد که اتفاقا در این برهه مهم هست که این کار صورت گیرد.
سریال صددر صد هم به کتاب وفادار نیست. کارگردان (ناصر تقوایی) که به گفته تحسین گرانش از بند مادیات آزاد بوده، هرجا که به لحاظ تجاری فکر کرده کمکی می کند در داستان دست برده. مثلا در داستان مرحوم آقای بزرگ با ژانت مک دونالد آبگوشت بز باش می خورد. اما کارگردان فکر کرده ژانت مک دونالد را با دیتریش جایگزین کند که بین بینندگان سریال شناخته شده تر هست. اما با این حال کارگردان سریال ذره ای سعی نکرده که تصویر زنان سریال را عوض کند. گویا با نویسنده داستان در مورد زنان همنظر بوده. در نوشته بعدی ام به سایر زنان این سریال می پردازم.
در داستان دایی جان ناپلئون، یک خانمی هست که همه از او بدشان می آید و او را «شوم»(!!!) می دانند. اگر درست یادم باشد اسمش «فرخ لقا» یا مه لقا بود. من در سریال دقت کردم که ببینم این خانم چه کار بدی می کند که این قدر منفور هست. کار بدی توجهم را جلب نکرد. نه دو-به-هم-زنی می کرد، نه توهین می کرد نه افترا می بست، نه..... اما بیخود و بی جهت شخصیت های مثبت داستان از او بدشان می آید! این کار خود را هم عیب نمی دانستند و خود را محق می دانستند که از یک نفر بیخود و بی جهت بدشان بیاید. مردم معمول ایران-و همان طور مردم هند و ترکیه و اروپا و آمریکا که من با فرهنگ شان آشنایی نسبی دارم- بیخود و بی جهت از کسی بیزار بودن را بد می دانند. اگر بیخود و بی جهت از کسی خوششان نیاید به خود نهیب می زنند که مبادا آن را بروز دهند یا در قضاوت ها و ارزیابی هایی که می کنند دخالت دهند. می ترسند که مبادا بی جهت دلی را بشکنندویا حقی را ناحق کنند. اغلب مردم متمدن دنیا این طورند. من یک پادکست در مورد مردم بدوی گینه نو شنیده ام که به زنان-بیخود و بیجهت تهمت جادوگری می زدند و بر آن زنان بیچاره ظلم ها روا می داشتند.درستی یا نادرستی این ادعا پای سازنده پادکست و منابعش! اما یکی از اصول تمدن این هست هیچ کس را نباید بی خود و بی جهت مطرود جمع دانست. نویسنده دایی جان ناپلئون، تحصیلات حقوقی داشت. از او انتظار نمی رفت که چنین خبطی کند که بیزاری بی دلیل از یک نفر را امری طبیعی جلوه دهد. به گفته خودش هدف داستانش این بود که نشان دهد در جدال سنت اشرافی و مدرنیته علمی، دومی دست برتر را دارد. پس چه طور بر این مسئله شوم شناختن یک زن صحه گذاشته!؟ شوم شناختن زن، بدترین و شرم آورترین بخش سنت بود که قبل از همه باید از بین برده می شد! برای نویسنده ای که تا این اندازه در جامعه تاثیر گذار بوده، خبط کوچکی نیست. فکرش را که می کنم می بینم در بین طیفی از جامعه ایران که از تولیدات فرهنگی زمان پهلوی دوم خیلی تاثیر گرفته اند بیزاری بیخود و بی جهت از یک نفر و ابراز آن خیلی رایج هست! بخش فرهیخته تر متاثر از سریال دایی جان ناپلئون این طیف مثل همان شخصیت های داستان واکنش نشان می دهند. بخش فحاش آنها در کوبیدن بیخود و بی جهت افراد، حد و مرز نمی شناسند. پارسال همین موقع ها توماج صالحی، یک کلام، گفته بود که باید این روزها آگاهی خود را بالا ببریم. فقط همین! سر همین حرف نمی دانید که چه فحش های رکیکی به او دادند. مژگان شجریان یک کلام گفته بود برق خانه من در آمریکا قطع شده. فحش های رکیک سوی او روانه کردند. این رفتار ایراد دارد. خیلی هم ایراد دارد!
الان می خواهم به شخصیت های مادر و مادر شوهر قمر در سریال دایی جان ناپلئون بپردازم. اگه من داستان را می نوشتم یا سریال را می ساختم این دو زن را قهرمانان داستان می کردم! اما در داستان دایی جان ناپلئون، هردوی این زنان تحقیر و مسخره شده اند. هر دوی این زنان بیوه هایی هستند که با سختی ها درمی افتند تا از فرزندان خود در برابر جامعه خشن محافظت کند. مادر قمر از طبقه اشراف هست. مشکل مالی ندارد اما باید تک دختر شیرین-عقلش را از مردانی که دندان تیز کرده اند محافظت کنند. دختر شیرین عقل، قبل از ازدواج باردار می شود. مادر قمر با سادگی تمام برای محافظت از دخترکش، مثل ماده- شیر می غرد! آیا باید با او همدردی کرد یا باید مسخره اش نمود؟! مادر ساده دل قمر آن قدر سیاست ندارد که بداند آن گونه غریدن برای خودش و دخترش گران تمام خواهد شد اما باز به هر دری می زند که دخترکش از این ماجرا کمتر آسیب ببیند. موفق هم می شود. گویا قمر از عاقبت-به-خیر ترین شخصیت های داستان می شود. این در سایه همان مادر و مادرشوهری است که در داستان تحقیر و مسخره می شوند.در جامعه واقعی دخترکان بسیاری مثل قمر بوده اند و هستند که به همان مسئله گرفتار می آیند. این یک واقعیت هست! اما آنان که مادری چون مادر قمر ندارند به انواع و اقسام بدبختی ها گرفتار می آیند. مثل قمر، عاقبت-به-خیر نمی شوند.و اما از مادر شوهر قمر بگویم. دست-تنها و با فقر دو فرزندش را بزرگ کرده. دست تقدیر پسر او را داماد یک خانواده اشرافی پرمدعا می کند. از یک سو، امکانی فراهم می شود که از فقر نجات یابد و چندین طبقه خانواده را بالا تر کشد و از سوی دیگر، آماج تحقیرهای این خاندان اشرافی قرار می گیرد. بااین حال این زن -که در داستان و سریال تحقیر می شود- به بهترین نحو تغییر آنی در زندگی خود را مدیریت می کند. اصلا خود را نمی بازد. به کله پز بودن شوهر مرحومش افتخار هم می کند. (خیلی قابل تحسین هست). به عنوان مادرشوهر، می توانست دق دلی اش را از آن همه تحقیر طبقاتی سر عروس شیرین-عقل و غیرباکره اش در بیاورد! اما چنین نمی کند. هم حس حمایت مادرانه اش نسبت به این دخترک ساده دل و معصوم و هم عقل معاشش به او می گوید که باید به این دخترک محبت کند. خیلی زود قاپ دخترک را می دزدد. برایش لباس می دوزد قربون صدقه اش می رود. با این کارها جای خود را هم در دل قمر و هم از طریق قمر در سطح خاندان تثبیت می کند. کاری که این زن می کند پدر تحصیلکرده و داروخانه دار سعید با آن همه ادعا در همه آن سالها نتوانسته بود انجام دهد. آن همه کل کلش با دایی جان سر احساس خود کم بینی طبقاتی اش بود. والا در همه فامیل ها، پیرمردانی هستند که چرت و پرت می گویند. برای مردان میانسال چرت و پرت گویی پیرمردان مسئله ساز و دغدغه نمی شود. از این گوش می شنوند و از آن گوش در می کنند! این که برای «آقا جان» این همه مسئله شده بود به خاطر احساس ضعف و حقارت خودش بود! چیزی که همان زنی که مسخره می شد نداشت!
نقد من به سریال و داستان دایی جان ناپلئون به معنای رد ارزش آنها نیست. به خوبی آگاهم که این داستان و سریال از جمله گوهرهای میراث فرهنگی ماست. هر اثر ادبی را که برگزینیم از این جور ایراد ها می توان در آنها یافت. اگر بخواهیم به دلیل این گونه ایرادها آنها را کنار بگذاریم چیزی باقی نمی ماند. اما نباید بی چون چرا به میراث ادبی مان بنگریم.اندکی بعد از انتشار رمان پرفروش بامداد خمار، نویسنده دیگری «شب سراب» را نوشت. داستان دقیقا همان بود ولی از زبان ضدقهرمان داستان نقل می شد. در بامداد خمار، نگرش طبقاتی نویسنده بیداد می کرد. از منظر نویسنده هرکاری که طبقه اشراف می کردند خوب و دل انگیز بود و هر کاری که فقرا می کردند سزاوار سرزنش! حتی اگر هر دو همان کار را می کردند (مثلا از غذا لذت می بردند) برای اشراف پسندیدنی بود و برای فقرا مایه ننگ! گویا در سریالی که اخیرا با اقتباس از رمان ساخته اند این نگرش طبقاتی اندکی تعدیل شده. به هر حال «شب سراب» همان داستان را نقل می کند اما طرف فقرا را می گیرد.به نظرم حرکت نویسنده «شب سراب» بسیار هوشمندانه بوده. هم دیدگاه خود را بیان کرده و هم به طور نرم نقد کرده و هم کتابی نوشته که خواننده تضمین شده دارد. درصد قابل توجهی از کسانی که بامداد خمار را خوانده بودند شب سراب را هم می خواندند. من وقتی از کتابفروش می خواستم بامداد خمار را بخرم به من گفت شب سراب را هم باید بردارم تا تکمیل شود. از او به خاطر این توصیه ممنونم.بعد از این همه سال به نظرم وقت آن هست که نویسنده ای همت کند و داستان دایی جان ناپلئون را از زبان زنان این داستان بازگو نماید. کتاب خواهد فروخت!در نوشته بعدی ام به «خانه قمر خانم» می پردازم. ودر انتها می نویسم که چرا در این هیری ویری به این موضوعات می پردازم.
«خانه قمر خانم» هم ازتولیدات فرهنگی تاثیرگذار و محبوب زمان محمدرضا شاه بود. اصطلاح خانه «قمر خانمی» هم مثل بسیاری از تکیه کلام ها در سریال دایی جان ناپلئون وارد دایره اصطلاحات ایرانیان شده. خانه قمر خانمی به خانه ای گفته می شود که دورتادور یک حیاط اتاق هایی دارد که به اجاره داده می شوند. کارگردان سریال خانه قمر خانم، کم کسی نبود! بهمن فرمان آرا آن را ساخته بود. بازیگر نقش قمرخانم در این سریال همان مادر قمر در سریال دایی جان ناپلئون بود. (یک خورده قمر در قمر و قمر در عقرب شد!)قمر خانم در اینجا هم باز همان نقش ماده-شیر غرنده را دارد. باز هم دست-تنها دخترکش را بزرگ می کند. اتاق های خانه را اجاره می دهد و از محل آنها زندگی را می چرخاند. گاهی با سر وصدای زیاد و اندکی تحکم، زنان خانه را جمع می کند و مجلس رقص و آواز راه می اندازد. علی الاصول باید قهرمان داستان می شد. علی الاصول باید تلاش او را برای بزرگ کردن دخترک و ایجاد یک محیط شاد توام با رقص و آواز را در آن خانه مفلوک پاس می داشتند. علی الاصول ضدقهرمانان داستان باید مستاجرانی می شدند که چون صاحب خانه را یک زن بیوه با دختری یتیم می دیدند می خواستند پرداختن اجاره خانه را بپیچونند. اما چنین نبود. قمر خانم ضدقهرمان نشان داده می شود و مستاجرانی که می خواستند اجاره خانه را بپیچونند مظلوم!فیلم ها و سریال های زمان-شاهی این نوع قضاوت کردن را در بین تماشاچیان جا انداخته اند. آنها هم بعد از پنجاه سال بر نمی تابند که زنی، مستقل از مردان، توانمندی رهبری داشته باشد ویا نامش اسم رمز گردد. از یک سو، زنانی را که در محیط بند سیاسی زندان می خواهند با دست افشانی بر محیط افسرده فایق آیند تحقیر می کنند و انواع و اقسام توهین ها را به آنها روا می دارند اما از سوی دیگر برای خوشایند کسی که به کشورشان حمله کرده در خیابان های اروپا و آمریکا خوش-رقصی می نمایند!
برعکس نظر آنان که برای حمله به کشور برای ترامپ خوش رقصی کردند، در جنگ بین مردم حلوا پخش نمی کنند! جنگ با خود انواع و اقسام بدبختی ها را می آورد. بعد از جنگ رکود اقتصادی فلج کننده و ناراحتی های عصبی حاد پیش خواهند آمد. در سریال ارطغرل مرتب گفته می شود که خاتون، اجاقی هست که بعد از همه مصیبت ها همه را دور خود جمع می کند و به آنها می آموزد که باید با استقامت وراست-قامت بایستند. در سریال ارطغرل این حرکت هایمه آنا تحسین و تقدیر می شود. در سریال، زنان جوان تر قبیله از هایمه آنا می می آموزند که باید چنین عمل کنند. در ترکیه یک صدم مشکلات ما را ندارند. از زمان جنگ جهانی اول به این سو، ترکیه گرفتار جنگ جدی ای نشده که زندگی مردم عادی را تحت تاثیر قرار دهد. سنگ بنایی که آتا تورک و یارانش نهادند چنان محکم بود که آسودگی مردمش را برای دهه ها تضمین کرد. به رهبری و درایت جانشین ویارآتا تورک، اینونو، ترکیه حتی وارد جنگ جهانی دوم نشد اما ورود متفقین به ایران در جنگ جهانی دوم اپیدمی ها و قحطی ها به دنبال داشت. آگاهی دقیق آتاتورک و یارانش از ظرایف جغرافیای سیاسی ، علوم و فنون نظامی (هم به صورت آکادمیک و هم به طور تجربی در نبردهایی چون گالیپولی که حتی چرچیل را به زانو در آورد) و شناخت نسبتا عمیق آنها از مفهوم دولت-ملت در دنیای جدید، آتا تورک و یارانش را قادر ساخت که چنین سنگ بنایی را بگذارند. ما چنین جمعی از دولتمردان نداشتیم. چهار تا جنگی که رضا شاه با خان های محلی داشت در مقایسه با نبرد گالیپولی آتاتورک با ارتش و ناوگان انگلیس، یادآور همان جنگ های کازرون و ممسنی دایی جان ناپلئون است. (علی بندری در بی پلاس مستندی در مورد همین جنگ گالیپولی دارد. آن را ببینید تا متوجه شوید از چه حرف می زنم.)
در نبود چنان دولتمردانی که بتوانند سنگ بنای صلح را در دنیای جنگ بگذارند، مردم مظلوم ایران در همین چهل و چند سال اخیر سه جنگ ویرانگر را تجربه کرده اند. به دلیل همین مصیبت ها علی الاصول ما بیشتر از ترکیه ای ها نیاز داریم که زحمات «هایمه آنا» هایمان را پاس بداریم و از آنها الگو بسازیم. اما فرهنگسازان ما به جای پاسداشت از «هایمه آنا» های خودمان، زنان قدرتمندی که نقش همان اجاق را باز می کنند تحقیر کرده اند. علت این که من این سری نوشته را منتشر کردم همین بود. ما به زودی نیاز خیلی شدیدی به «هایمه آنا» خواهیم داشت که ما را گرد اجاق آورد و نگذارد که از نظر روانی از درون بپاشیم. همچنین نگذارد که از هم بپاشیم. یکی از نقش های مهم «هایمه آنا»، ایجاد آشتی بین پسران خود و نیز بین خیل عظیم کسانی بود که برایشان مادری کرده بود.وقت آن نیست که بی خود وبی جهت از یکی بیزار شویم و او را از جمع طرد کنیم. نیاز به هایمه انایی هست که همه را زیر بال و پر خود بگیرد نه کسانی که افرادی را بیخود و بی جهت با بهانه های واهی نظیر «شوم بودن» از جمع برانند. حتی نیاز به قمر خانومی هست که -ولو با تحکم -افراد را جمع کند و مجلس شادی ترتیب دهد. قدر این قمر خانوم را باید دانست نه آن که از او دیو دوسر ساخت!
اشتراک و ارسال مطلب به:
فیس بوک
تویتر
گوگل
بؤلوم : قادین سؤزو
یازار : یاسمن فرزان
0 باخیش